Phong trào kháng chiến của nhân dân Nam Kỳ
nửa cuối thế kỷ XIX bắt đầu ngay từ khi Pháp đặt chân xâm lược và diễn ra liên
tục, tuy thiếu sự chỉ huy thống nhất, thiếu sự phối hợp nhưng phạm vi, tầm vóc
hoạt động ngày càng rộng. Quan quân Triều đình Huế sau những trận giáp chiến đầu
tiên với kẻ thù từ 1859 đến 1862 lần lượt bị thất bại, đã rút lui và dần dần từ
bỏ vai trò kháng Pháp ở Nam Kỳ. Trong hoàn cảnh đó, nhân dân đã đứng lên cầm vũ
khí dưới sự lãnh đạo của các sĩ phu, kể cả một số quan quân của triều đình, tiếp
tục cuộc kháng chiến chống quân xâm lược và tay sai bảo vệ quê hương, bảo vệ độc
lập dân tộc.
Nhân dân Nam Kỳ kháng Pháp bằng quân sự,
bằng sự bất hợp tác với địch, bằng vũ khí sắc bén của thơ văn, bằng phong trào
“tị địa” của các sĩ phu. Đây là những nét độc đáo về phong trào kháng chiến chống
Pháp của quân và dân Nam Kỳ, nửa cuối thế kỷ XIX, nêu cao tinh thần đấu tranh bất
khuất của dân tộc Việt Nam anh hùng, mở đầu thời kỳ lịch sử cách mạng cận đại
Việt Nam.
Cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân
Nam Kỳ trong gần ba thập kỷ này được đề cập một cách khái quát trong các bộ
chính sử Việt Nam trước đây, mà chưa có một công trình nào đi sâu hơn để trình
bày một cách chi tiết, cụ thể vấn đề này.
Trên cơ sở đầu tư rất nhiều cho việc sưu
tầm, nghiên cứu, đối chiếu so sánh các sử liệu, tác giả Nguyễn Duy Oanh đã biên
soạn thành cuốn sách Quân dân Nam Kỳ
kháng Pháp trên mặt trận quân sự và văn chương (1859 - 1885). Với công
trình này tác giả giới thiệu một cách khá chi tiết về quá trình xâm lược vừa trắng
trợn vừa lật lọng của thực dân Pháp trước thái độ lưng chừng, vừa đánh vừa muốn
hòa của Triều đình Huế. Phần chủ yếu của cuốn sách tác giả đã tập trung trình
bày diễn biến của cuộc kháng chiến chống Pháp ở Nam Kỳ, trong đó đã làm nổi bật
lên vai trò của lớp trí thức và một số quan lại nho học yêu nước, họ vừa là người
tổ chức lãnh đạo nhân dân đứng lên kháng chiến, vừa dừng ngòi bút của mình làm
vũ khí chống thực dân Pháp và bọn tay sai một cách kiên cường bất khuất.
Trước việc Triều đình Huế ký Hàng ước
1862 cắt ba tỉnh miền Đông cho Pháp, các sĩ phu yêu nước Nam Kỳ lại dấy lên
phong trào “tị địa” - một phong trào phản kháng tuy thụ động, nhưng mang tính
chất kịch liệt về ý thức, họ quyết không đội trời chung với kẻ thù, nó góp phần
cổ vũ tinh thần yêu nước, không cộng tác với giặc trong nhân dân ở vùng bị địch
chiếm đóng.
Cuốn sách Quân dân Nam Kỳ kháng Pháp trên mặt trận quân sự và văn chương (1859 - 1885)
của soạn giả Nguyễn Duy Oanh là một công trình nghiên cứu khá công phu, nó giúp
cho người đọc hiểu biết cụ thể hơn, sâu sắc hơn về gần ba thập kỷ mà quân và
dân Nam Kỳ đã đi đầu trong sự nghiệp chống thực dân Pháp của cả nước. Với ý
nghĩa đó, việc ra mắt bạn đọc cuốn sách này chắc chắn sẽ góp phần nhất định cho
công tác nghiên cứu về một giai đoạn lịch sử khá phong phú của cách mạng cận đại
Việt Nam.
Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 30-4-1994
GS. HỒ SĨ KHOÁCH
Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử
Thành phố Hồ Chí Minh